Instituut voor Islamitische Studies en Publicaties
[Home] [Artikelen] [Nieuwsbladen] [Interreligieus] [Milieu] [Andere sites] [E-mail]

EGYPTE KAN MODERNE TIJD NIET LANGER BUITEN DE DEUR HOUDEN

Egypte is vol van God. Zestig miljoen moslims leven er, net als zes miljoen koptische christenen, in Zijn haast tastbare nabijheid. Twaalf portretten van 'slands religieuze smaakmakers. Vandaag de laatste aflevering: de koptisch-katholieke jezuïet Christiaan van Nispen: ,,Het oneindige in de religie is uiterst dichtbij.''

Christiaan van Nispen tot Sevenaer (62) zat eens in een taxi, en er ontstond een gesprek, zoals dat in Egypte heel gebruikelijk is.

,,Ben jij niet getrouwd? Hoe kan dat nou'', vroeg de oprecht verbaasde chauffeur.

,,Ik probeer te leven zoals Jezus - een afspraak tussen mij en God.''

,,Ah'', zei de man, ,,een afspraak met God. Dan snap ik het.''

Heel Egypte leeft op afspraken met God. Misschien is het wel daarom dat jezuïet Christiaan onmiddellijk verliefd werd op dit land, toen hij er begin jaren zestig aankwam. ,,God is hier heel belangrijk, en zo is het altijd geweest. Van de Oudegyptische beschaving zijn uitsluitend religieuze bouwwerken bewaard gebleven. Alleen wat met de andere dimensie te maken had, bouwde men duurzaam. Wereldse zaken zoals paleizen mochten vergaan.''

,,De modernisering die Egypte de laatste twee eeuwen heeft ondergaan, heeft niet tot een secularisering geleid zoals in het Westen. Twijfel aan heilige geschriften is zowel bij moslims als bij christenen elitair. Dat komt ook door het onderwijs. Daar wordt nog ouderwets gestampt. Vragen zijn onbelangrijk, alleen antwoorden tellen, en die worden uit het hoofd geleerd. Dat werkt door in de rest van het leven. Als christenen zich op het gebied van religie al vragen stellen, dan worden die opgeworpen door de islam: als God mens geworden is, ging hij dan ook naar het toilet? De sfeer is polemisch. Christenen hebben onmiddellijk hun antwoord klaar. Wezenlijker vragen krijgen geen kans. Zo wijst de koptische paus Shenouda III bijbelkritiek van de hand.''

De vraag naar modernisering binnen de islamitische theologie heeft Van Nispen altijd beziggehouden. Negentien jaar werkte hij, met tussenpozen, aan een proefschrift over het koran-commentaar van Manar, waarop hij in 1987 in Parijs promoveerde. Dit commentaar uit het begin van de vorige eeuw wil de betekenis van de Koran voor de moderne wereld aantonen. ,,Maar Manar bleek helemaal niet zo modern. Hij stelt dat de Koran een beroep doet op de rede, en dat er daarom geen conflict tussen de twee bestaat. Manar verstond echter heel iets anders onder 'rede' dan de moderne wetenschap er onder verstaat - iets in de trant van Augustinus' 'ik geloof om te kunnen begrijpen'. Wel modern was Manar in zijn nadruk op de eigen verantwoordelijkheid en de afwijzing van fatalisme. Vanuit een negentiende-eeuws wetenschapsbeeld werden volksreligiositeit en mystieke broederschappen afgewezen. Maar de echte uitdaging met de moderne tijd ging dit commentaar niet aan.''

Van Nispen is ervan overtuigd dat Egypte deze eeuw een grote religieuze verandering zal ondergaan. ,,De moderne tijd is niet veel langer buiten de deur te houden. Islam en christendom zullen in de niet al te verre toekomst de traditionele geloofsvoorstellingen serieus moeten meten aan de moderne opvattingen over de Koran en de Bijbel.''

Vooral de islam, die ook elders weinig moderne stromingen kent, zal volgens Van Nispen door een diepe crisis heen moeten. ,,Dat wordt niet de eerste, wel de diepste. Als ik moslim was, zou ik daar niet al te bang voor zijn. De modernisering van beide geloven zal een heilzaam effect op de onderlinge verhoudingen hebben.''

In Cairo is Van Nispen een van de gangmakers van de dialoog tussen christendom en islam. De docent op het koptisch-katholieke seminarie houdt er lezingen over voor beide 'partijen', en draait mee in een dialoog-groep van prominente moslims en christenen.

Ook speelde de jezuïet indirect een rol bij de ontmoeting tussen paus Johannes Paulus II en sjeik Tantawi van de Azhar-universiteit, het belangrijkste instituut binnen de islamitische wereld.

De ontmoeting met iemand van een andere religie kan voor Van Nispen tevens een ontmoeting met God zijn. ,,Ook in de ontmoeting met andere mensen zit een geloofselement. Je gelooft in hem, en daarom maak je een stap naar hem toe, en treed je uit jezelf. Als je dat niet kunt, kun je ook God niet ontmoeten. Met deze radicaal nabije, is een uitermate diepe relatie mogelijk. Die relatie staat in dienst van andere mensen.''

Soms vindt Van Nispen de interreligieuze dialoog vooral 'vermoeiend'. ,,In die mate dat er geen dialoog is. Dat de ander je het gevoel geeft dat jouw geloof eigenlijk maar onzin is. Dat vind ik niet respectvol.''

,,Degene die we aanbidden, geloven, zoeken, is dezelfde, ondanks alle verschillen hoe we dat doen. In termen van een woordenspel, waar ik eigenlijk wel van houd: islam en christendom zijn twee evenwijdige lijnen. In de wiskundige theorie raken ze elkaar in het oneindige -en dat is zo uiterst ver weg dat ze elkaar nooit zullen ontmoeten. Het oneindige in de religie is echter uiterst dichtbij: God.''

,,God is geen gedachteconstructie. Je hoeft God niet eerst uit te vinden, voordat je hem kunt ontmoeten. De ontmoeting met God is zijn initiatief. Het is de ontdekking dat je wordt geraakt, toegesproken, bemind. Dat gaat altijd via de liefde van mensen. Daar doorheen kun je een heel grondige liefde ontdekken, de liefde van waaruit jij geboren bent, die je draagt, uitdaagt, roept.''

,,Waarmee gezegd is dat het laatste woord nooit aan de religieuze systemen is. Omdat hij toespreekt, ontsnapt hij ook.''

,,Het gevaar van alle godsdienst is het dichtklappen. Het zijn niet per se fundamentalisten die daaraan lijden'', weet Van Nispen. ,,Soms voel je bij zo'n persoon dat hij een relatie met God heeft. Dat er niet alleen een kloppend systeem is, maar dat hij ook naar God probeert te luisteren. Waar mensen echt in God geloven, geven ze een plaats aan de ander.''

Bron: Trouw, 18 november 2000